P. Timmermans ©

DE PEDAGOGISCHE VISIE VAN

EMANCIPATORISCHE BEWEGING

ADORNO

TERUG NAAR INLEIDING PEDAG. VISIES

 

1. Opvoeding is essentieel een maatschappelijk verschijnsel.

Welke visie verkondigt de emancipatorische pedagogiek hierover?

Opvoeding verschilt in niets van de andere maatschappelijke verschijnselen (het economisch systeem van produceren en consumeren, de macht van het politiek stelsel, de massacultuur, de industrie van vrijetijd en sport, de geneesmiddelenindustrie ... ).

u Kan de televisie beter zijn dan de maatschappij waaruit ze voorkomt?

Denkend aan bijv. de talloze TV-spelprogramma's, het toerisme en aan de ideologie van de reclameindustrie, worden de mensen een verkeerd bewustzijn en versluieringen van de werkelijkheid ingegoten en worden een reeks waarden dogmatisch als normaal ingelepeld.
Tegen televisie alszodanig zijn we niet maar we staan wel wantrouwig tegenover de wijze waarop de televisie domineert als wethouder in het leven van de cultuurconsument.
In wezen zijn de gebruikelijke televisiespelen politiek veel gevaarlijker dan welke politieke uitzending ook!
Om zicht te krijgen op het politiek klimaat van het Derde Rijk kunnen we misschien beter fragmenten uit liefdesfilms ten tijde van Hitler tonen dan de marcherende soldaten van het Duitse Rijk op het scherm zien passeren.

Ook opvoeding wordt bepaald door machtsverhoudingen die voortvloeien uit de wijze waarop het economisch stelsel georganiseerd is (= het winstprincipe overheerst, en niet meer de werkelijke levensbehoeften of de vreugde die men in het arbeidsproces ondervindt als men niet moet meedraaien in het heersend produktie- en consumptiesysteem).

In dit raderwerk van leven en werken is het opvoedingswezen in het algemeen en het kind in het bijzonder evenzeer OBJECT (speelbal) van de maatschappelijke orde.

De maatschappelijke orde waaronder we leven is nog steeds heteronoom en tegenstrijdig met het beginsel van democratisch denken en leven. Geen mens in de tegenwoordige maatschappij kan werkelijk volgens zijn eigen bestemming een bestaan leiden (= de autonome mens). Er wordt ons voorgehouden dat wij beslissen, dat wij zelf kunnen kiezen (in verkiezingen en in de consumptiemarkt) wat wij doen en laten. Maar in werkelijkheid worden wij geregeerd (gestuurd) door lobby's en concerns. M.a.w. door het kapitalistisch stelsel.

Er is de onmetelijke last der verduistering van het bewustzijn door het bestaande. De inrichting van de wereld waarin we leven en de heersende ideologie is rechtstreeks tot haar eigen ideologie geworden. Ze oefent zo'n ontzaglijke druk uit op de mensen dat het maatschappelijk bestel alle opvoeding domineert.

Elk opvoeding (niet los te koppelen van de maatschappelijke druk en normen van buiten af) gaat gepaard met een grote dosis zelfvervreemding zowel van de kant van de opvoeder als van het kind uit bekeken.

Consumptie van goederen, concurrentie, individualisme, competitie en machtsverhoudingen typeren bijvoorbeeld ook het onderwijssysteem: hebzucht, orde, discipline, stiptheid, ja-knikken. De school is maatschappijbevestigend.

In het overdragen van kennis en cultuur slikken de leerlingen en passant' ook de onderliggende maatschappelijke orde.

Zonder medeplichtigheid tot zelfvervreemding zou de school echter een plaats kunnen zijn waar in dialoog gestreefd en gezocht wordt naar kennisvergaring, wetenschap en waarheid.

2. Opvoeding tot mondigheid

Elke opvoeding maakt deel uit van het dialectisch proces van de geschiedenisgang van de mensheid (=dialectiek cfr. HEGEL).

De maatschappij staat niet boven of buiten de mens maar wordt mede gewaakt door mensen. Ontvoogding van de mens (bijv. de emancipatie van de vrouw) wordt niet van bovenaf gegeven maar is groeiende in het oplossend proces van thesis- antithesissynthesis. Zo ook de opvoeding.

Volgens Marx(19de eeuw) is alle menselijke vervreemding afkomstig van de kapitalistische economie die de arbeider losmaakt van zijn product en moet men er zich voor hoeden dat de maatschappij voorgehouden wordt als een abstractie waar de mens niets aan kan verhelpen. Welvaart levert beter betaalde slaven op.

De neomarxistische pedagogiek (in de jaren zestig) vindt dat het verstaan van de maatschappij niet uitsluitend te verklaren is vanuit marktmechanismen (winstbeheer) alleen. Deze strekking in de pedagogiek vindt de immanente analyse van kunst, wetenschap, onderwijs, opvoedingsgebruiken, welzijnszorg, politiek, vrije tijd, media enz. minstens even essentieel en verhelderend.

De emancipatorische pedagogiek bij monde van Th.W. ADORNO (Opvoeding tot mondigheid. Vertaald uit het Duits.Utrecht,Spectrum,1971) benadrukt de onomkeerbaarheid van maatschappelijke ontwikkelingen. Zo ook in opvoeding en onderwijs.

"De burgerlijke ideologie spiegelt zich aan de vaste maatschappelijke orde die als onveranderlijk doorgaat de transcendente visie".

Maar de maatschappij is zodanig in evolutie dat het compleet onzinnig, ja onverantwoord is om de zgn. evidenties van de traditionele burgerlijke pedagogiek in ere te herstellen door te nadrukkelijk gefixeerde voorbeelden of modellen van weleer op te dringen. In een dialectische ontwikkeling kan men geen stap terugzetten!

Volgens de emancipatorische pedagogen à la ADORNO is een voorbeeldenpedagogiek uit den boze:

1. De maatschappij verandert zo snel dat men er later toch niet kan op terugvallen.

2. Bovendien: Waar haalt de opvoeder het recht om in de plaats van een ander (=heteronomie) te beslissen waartoe het opvoedingsproces moet leiden (opvoeding tot autonomie)?
Daarom kan opvoeding heden niet meer opvoeding zijn in de geest van gefixeerde voorbeelden.

De emancipatiegerichte pedagogiek beklemtoont dat de opvoeding thans veel meer een HOUDING IN DE WERELD moet aankweken dan dat ze ons naar één of andere kant en klaar voorbeeld moet modelleren.

De maatschappelijke veranderingen vergen een sterk ontwikkeld vermogen tot flexibiliteit, mondigheid en kritisch optreden. Er zijn mensen nodig met een kritisch bewustzijn.

De druk van de bestaande maatschappelijke orde is zelfs zo groot aan het worden dat we ons aanpassingsvermogen forceren en ons automatisch aanpassen.

De enige uitweg is, daar waar het kan: het bevorderen -van jongs af aan - van mondigheid (kritisch bewustzijn) waarbij aangestipt wordt dat de mondige mens zich na kritische reflectie wel kan aanpassen aan de realiteit (=kritisch conformisme) en zich dus niet tegen alles verzet.

Volgens ADORNO moeten we in de opvoeding een machtsvrije dialoog herstellen om een bevrijdende communicatie tussen gelijkwaardige partners in de opvoeding mogelijk te maken.(opvoeding tot autonomie). opvoeden is een gemeenschappelijk handelen van individuen die elkaar gelijkwaardig benaderen. De waarheid is dus niet in handenvan de opvoeder die wikt en beschikt over het lot van de opvoedeling.

Tot hier de visie van de emancipatorische pedagogiek. Hier begint dan onze kritische evaluatie.

Bijv. Deze pedagogiek wijkt grondig af van de traditionele pedagogiek die verklaringen voor het opvoedingsbeuren i.c. voor opvoedingsproblemen op de eerste plaats (en uitsluitend) gezocht heeft in de persoonlijke sfeer (relatie opvoeder-opvoedeling).


TERUG

 TERUG NAAR HOOFDPAGINA   

 TERUG NAAR INDEX ALG. PEDAGOGIEK

TERUG NAAR VISIES IN DE PEDAGOGIEK    

ALL RIGHTS RESERVED © P. Timmermans